Madhu Kambikar

मधु कांबीकर — ज्यांना त्यांचे सहकारी आणि चाहते प्रेमाने 'मधुताई' म्हणत — या महाराष्ट्राच्या लोककलेच्या एका अखंड धाग्याचे जीवंत रूप होत्या. २८ जुलै १९५३ रोजी बीड जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यातील माळेगाव खुर्द या खेडेगावात कोल्हाटी समाजात जन्मलेल्या मधुताईंच्या रक्तातच कला होती. त्यांचे वडील तमाशाचे कलाकार होते, आई कलाबाई लावणी गायिका होत्या, आणि आत्या अयुबाई देखील लावणी कलाकार. घरातूनच मिळालेला हा वारसा त्यांनी केवळ जपला नाही, तर तो अधिक समृद्ध केला. सातव्या इयत्तेनंतर शाळा सोडून त्यांनी वडिलांसोबत ग्रामीण महाराष्ट्राच्या दौऱ्यांवर निघून, लोककला शिकण्याचा निर्णय घेतला. १९७३ च्या सुमारास त्यांनी तमाशा आणि लावणीच्या रंगमंचावर करिअरला सुरुवात केली, आणि १९७७ साली 'दगा' या चित्रपटाद्वारे मराठी रुपेरी पडद्यावर पदार्पण केले. त्याच वर्षी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्यासोबत फुगडी खेळण्याचा दुर्मीळ क्षण त्यांच्या आयुष्यात आला. १९८२ मध्ये 'शापित' या चित्रपटातील बिजली या भूमिकेने मधुताईंच्या करिअरला वेगळी उंची दिली. या भूमिकेसाठी त्यांना फिल्मफेअर पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री, मराठी) आणि महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार मिळाला. दादा कोंडके यांच्यासोबत 'येऊ का घरात' आणि 'मला घेऊन चला' सारख्या चित्रपटांत त्यांनी काम केले. 'एक होता विदूषक', 'झपाटलेला', 'हेच माझं माहेर', 'रघु मैना', 'देबू', आणि 'यशवंत' — अशा असंख्य चित्रपटांत त्यांनी प्रेक्षकांच्या मनावर अमिट छाप सोडली. 'यशवंत'मध्ये नाना पाटेकरांच्या आईची भूमिका साकारताना, प्रत्यक्षात त्या नानापेक्षा दोन वर्षांनी लहान असूनही, त्यांच्या अभिनयाने सारे विसरवून टाकले. १९९० च्या दशकात त्यांनी 'मधुप्रितम' या संस्थेची स्थापना केली आणि 'सखी माझी लावणी' हा कार्यक्रम तयार केला. या माध्यमातून त्यांनी पारंपरिक लावणीचे सौंदर्य, घुंगरांचा लय, आणि तिची सांस्कृतिक ओळख नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे काम केले. परदेशातही त्यांनी महाराष्ट्राची लोककला पोहोचवली. २७ नोव्हेंबर २०१६ रोजी माटुंग्याच्या यशवंत नाट्य मंदिरात सादरीकरण करताना त्यांना पक्षाघाताचा झटका आला. मेंदूच्या शस्त्रक्रियेनंतरही त्यांची तब्येत पूर्ण सुधारली नाही. शेवटच्या दहा वर्षांत बहुतांश अंथरुणावर असूनही त्यांनी तरुण कलाकारांना मार्गदर्शन करणे सोडले नाही. २०१८ मध्ये त्यांना झी चित्र गौरव जीवनगौरव पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले — प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे हा पुरस्कार त्यांच्या सून शीतल जाधव यांनी स्वीकारला. १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी पुण्याच्या शास्त्रीनगर, येरवडा येथे त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. मधुताई आता नाहीत, पण त्यांचे घुंगरू, त्यांची लावणी, आणि त्यांचा अभिनय — हे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक मनात सदा जागे राहतील.